เมื่อภัยพิบัติถล่ม ระบบการแพทย์ไทยพร้อมแค่ไหน?

ในเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ภาคเหนือและภาคกลางปี 2554 ซึ่งเป็นหนึ่งในวิกฤตอุทกภัยที่รุนแรงที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย รูปแบบที่พบซ้ำกันในศูนย์อพยพทั่วประเทศคือ ครอบครัวจำนวนมากออกจากบ้านได้โดยไม่มียาประจำตัวติดมาแม้แต่เม็ดเดียว ยาความดัน ยาเบาหวาน ยาต้านการแข็งตัวของเลือด — กระจายอยู่ตามลิ้นชักคนละชั้น และเมื่อน้ำขึ้นเร็วกว่าที่คาด ไม่มีเวลาพอให้ค้นหา

ปัญหานี้ไม่ใช่เรื่องของความประมาท แต่เป็นเพราะไม่มีใครบอกล่วงหน้าว่าการเตรียมพร้อมด้านการแพทย์นั้นแตกต่างจากการจัดกระเป๋าปกติอย่างไร ในช่วงฤดูฝนที่พายุและน้ำท่วมคือความเป็นจริงสำหรับหลายพื้นที่ทั่วไทย การมียาสำรองและอุปกรณ์การแพทย์พร้อมใช้อาจเป็นความแตกต่างระหว่างวิกฤตที่รับมือได้กับวิกฤตที่ควบคุมไม่อยู่

เริ่มจากสิ่งที่ทำได้วันนี้: จัดโซนยาให้พร้อมอพยพใน 10 นาที

ก่อนอื่น ให้รวบรวมยาทั้งหมดในบ้านมาไว้ที่จุดเดียว แล้วแบ่งออกเป็นสองกลุ่ม: ยาที่ขาดไม่ได้แม้แต่วันเดียว (ยาเบาหวาน ยาความดัน ยากันชัก ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาสูดพ่นหอบหืด) และยาที่ทนได้สองถึงสามวันหากขาด กลุ่มแรกนี้คือสิ่งที่ต้องอยู่ในกระเป๋าหนีภัยเสมอ

ใส่ยากลุ่มแรกลงในถุงซิปล็อกพลาสติกใสชนิดหนาที่ปิดได้สนิท พร้อมกับกระดาษเขียนชื่อยา ขนาด และความถี่การกิน ถ้าครอบครัวมีผู้ป่วยหลายคน ให้แยกถุงต่างหากตามชื่อแต่ละคน วิธีนี้ช่วยให้อาสาสมัครหรือบุคลากรทางการแพทย์ที่ศูนย์อพยพสามารถช่วยได้ทันทีโดยไม่ต้องเดาว่ายาไหนของใคร

กล่องใสกันน้ำขนาดพอดีมือที่มีฝาล็อกแน่นหนาเป็นตัวเลือกที่ดีสำหรับเก็บยาและเอกสารการแพทย์ในชุดฉุกเฉิน เพราะทนต่อความชื้นในสภาพอากาศของไทยได้ดีกว่ากล่องกระดาษหรือกระเป๋าผ้าทั่วไป

ยาสำรอง: ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยและวิธีแก้จริง

คนส่วนใหญ่คิดว่า “ยาสำรอง” หมายถึงการกักตุนยาจำนวนมาก แต่นั่นไม่ใช่ทิศทางที่ถูกต้องและมักทำให้เกิดปัญหาตามมา สิ่งที่ทำได้จริงและยั่งยืนกว่าคือ ระบบหมุนเวียนยา — เมื่อรับยาชุดใหม่จากแพทย์ให้นำยาชุดเก่าที่ยังไม่หมดอายุมาจัดเป็นสำรองฉุกเฉิน แล้วเปลี่ยนกันไปเรื่อยๆ

รูปแบบที่พบซ้ำหลังเหตุการณ์น้ำท่วมปี 2554 และอุทกภัยภาคใต้ปี 2560 คือ ผู้ป่วยโรคเรื้อรังมักมียาเหลืออยู่ที่บ้านไม่ถึงสามวัน เพราะรับยาพอดีตามนัดแพทย์ทุกครั้ง ภายใต้ระบบสิทธิ์บัตรทอง (UC) และสวัสดิการข้าราชการ การขอรับยาล่วงหน้าเพื่อเป็นสำรองฉุกเฉินสามารถทำได้โดยแจ้งแพทย์ประจำตัวตรงๆ ว่าบ้านอยู่ในพื้นที่เสี่ยงภัย ซึ่งกรมการแพทย์และแนวทางของ สสส. รับรองหลักการนี้ในบริบทการเตรียมพร้อมรับภัยพิบัติ อย่างไรก็ตาม ร้านขายยาทั่วไปมีข้อจำกัดทางกฎหมายในการจ่ายยาควบคุมล่วงหน้าโดยไม่มีใบสั่งแพทย์ การขอผ่านโรงพยาบาลต้นสังกัดจึงเป็นช่องทางที่ถูกต้องและทำได้จริงที่สุด

สิ่งที่ไม่ควรทำคือ “แบ่งยา” ลดขนาดเองเพื่อให้ยาอยู่ได้นานขึ้น ยาบางชนิดโดยเฉพาะยาควบคุมความดันและยากันชักนั้น การลดหรือหยุดกะทันหันมีความเสี่ยงร้ายแรงกว่าการขาดยาแบบปกติ

การเก็บอินซูลินในสภาวะฉุกเฉิน: สิ่งที่คำแนะนำทั่วไปมักไม่บอก

อินซูลินเป็นยาที่จัดการยากที่สุดในสถานการณ์ภัยพิบัติ เพราะต้องการการเก็บรักษาที่อุณหภูมิเฉพาะ และประเทศไทยมีอากาศร้อนชื้นที่ท้าทายกว่าหลายประเทศมาก ข้อเท็จจริงที่ควรรู้คือ อินซูลินที่ยังไม่ได้เปิดใช้ควรเก็บในตู้เย็นที่ 2-8 องศาเซลเซียส แต่อินซูลินที่เปิดใช้แล้วหลายชนิดสามารถเก็บที่อุณหภูมิห้องได้นานถึง 28-30 วันหากอุณหภูมิไม่เกิน 30 องศา — อ่านข้อมูลเฉพาะยี่ห้อที่ใช้เสมอ เพราะแต่ละชนิดต่างกัน

นอกจากอินซูลินแล้ว ยาที่ใช้กันบ่อยในไทยซึ่งมีความไวต่ออุณหภูมิและต้องระวังเป็นพิเศษ ได้แก่ ยาหยอดตาและยาน้ำเชื่อมสำหรับเด็กหลายชนิด (ทนได้ไม่เกิน 25 องศาหลังเปิดขวด) ยาเหน็บทวาร (หลอมละลายที่ประมาณ 37 องศา ควรเก็บในกระติกเย็น) และวัคซีนหรือผลิตภัณฑ์ชีวภาพที่ต้องรักษาห่วงโซ่ความเย็นตลอดเวลา หากไม่แน่ใจขีดจำกัดอุณหภูมิของยาที่ใช้ประจำ ให้ถามเภสัชกรโรงพยาบาลหรือตรวจสอบจากเอกสารกำกับยา (package insert) ก่อนฤดูฝน

เมื่อไฟดับหรือต้องอพยพอย่างเร่งด่วน ให้ใช้กระติกน้ำพกพาที่มีเจลเก็บความเย็น (ice pack) ห่อด้วยผ้าบางๆ กันอินซูลินสัมผัสความเย็นโดยตรง เพราะการแช่แข็งทำลายอินซูลินได้เช่นเดียวกับความร้อน อย่าวางกระติกไว้ในที่โดนแดดหรือในรถที่จอดกลางแจ้ง ในสภาพอากาศไทยอุณหภูมิในรถสามารถสูงเกิน 50 องศาได้ในเวลาไม่นาน

สิ่งที่ควรเตรียมเพิ่มเติมสำหรับผู้ป่วยเบาหวาน: เข็มและกระบอกฉีดสำรอง แผ่นทดสอบน้ำตาล (test strip) และน้ำตาลก้อนหรือลูกอมเพื่อรับมือกับภาวะน้ำตาลต่ำ ซึ่งเกิดขึ้นได้ง่ายในสถานการณ์ที่กินอาหารไม่เป็นเวลาระหว่างการอพยพ

วันที่สองในศูนย์อพยพ: ความเครียดที่แท้จริงเริ่มตรงนี้

รูปแบบที่เห็นซ้ำกันในศูนย์อพยพหลังน้ำท่วมปี 2554 และเหตุการณ์ดินถล่มภาคใต้ที่ผ่านมาคือ วันแรกในศูนย์พักพิงยังพอรับมือได้ ทุกคนช่วยเหลือกัน ของยังพอมี แต่วันที่สองคือวันที่ปัญหาจริงเริ่มปรากฏ — ยาหมด อุปกรณ์การแพทย์ขาด และที่สำคัญกว่านั้นคือ ไม่มีใครมีข้อมูลครบ ใครเป็นผู้ป่วยโรคอะไร ต้องการยาอะไร ต้องได้รับการดูแลพิเศษแบบไหน

ปัญหาใหญ่ที่สุดในศูนย์อพยพมักไม่ใช่การขาดแคลนของ แต่คือ ความไม่ชัดเจนของข้อมูล — ทีมอาสาสมัครและทีม DMAT Thailand ที่เข้าปฏิบัติงานในพื้นที่ไม่รู้ว่าใครต้องการความช่วยเหลือด้านการแพทย์เป็นพิเศษ ทำให้การคัดกรองผู้ป่วยล่าช้าและจัดลำดับความสำคัญได้ยาก การมีเอกสารสรุปประวัติสุขภาพของทุกคนในครอบครัวติดมาด้วยจึงมีค่าเกินกว่าที่หลายคนจะนึกถึง

เอกสารที่ควรเตรียมใส่ถุงกันน้ำได้แก่: รายชื่อยาและขนาดที่ใช้, โรคประจำตัว, กรุ๊ปเลือด, ประวัติแพ้ยาหรืออาหาร และเบอร์โทรแพทย์หรือโรงพยาบาลประจำ สำหรับครอบครัวที่มีผู้สูงอายุหรือเด็กเล็ก ให้ระบุชื่อและอายุด้วยเสมอ ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้บุคลากรทางการแพทย์ที่ไม่รู้จักคุณมาก่อนสามารถให้การช่วยเหลือที่ถูกต้องได้เร็วขึ้นมาก

สำหรับครอบครัวที่มีสมาชิกหลายคน การวางแผนรับมือภัยพิบัติครอบครัวล่วงหน้าจะช่วยให้แต่ละคนรู้หน้าที่ตัวเองในการจัดการยาและเอกสารการแพทย์โดยไม่ต้องรอให้ใครสั่ง

เด็ก ผู้สูงอายุ และผู้ที่ต้องการการดูแลพิเศษ: จุดที่แผนมาตรฐานล้มเหลว

แผนการเตรียมพร้อมทั่วไปมักเขียนขึ้นโดยคิดถึงผู้ใหญ่ที่มีสุขภาพดี ข้อมูลจากกรมการแพทย์และแนวทางการดูแลกลุ่มเปราะบางในภาวะภัยพิบัติของ สสส. ระบุชัดว่า ความต้องการทางการแพทย์ของแต่ละกลุ่มแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ และแผนเดียวใช้กับทุกคนไม่ได้

สำหรับเด็ก: ยาเด็กมักมีขนาดและรูปแบบที่ต่างจากผู้ใหญ่ ยาน้ำบางชนิดต้องแช่เย็นหลังเปิดขวดและทนความร้อนได้เพียง 25 องศาเซลเซียส ให้ตรวจสอบฉลากและถามเภสัชกรไว้ล่วงหน้าว่ายาที่เด็กใช้ประจำทนความร้อนได้นานแค่ไหน เด็กที่มีโรคหืดหรือภูมิแพ้ต้องมียาสูดพ่นสำรองติดไปด้วยเสมอ เพราะสภาพอากาศในศูนย์พักพิงมักกระตุ้นอาการได้ง่าย

สำหรับผู้สูงอายุ: หลายท่านกินยาหลายตัวพร้อมกัน และบางครั้งตัวท่านเองจำไม่ได้ว่ากินยาอะไรบ้าง ลูกหลานควรช่วยจัดทำรายการยาอย่างละเอียดและเก็บไว้ทั้งในกระเป๋าฉุกเฉินและในโทรศัพท์มือถือในรูปแบบรูปภาพ ผู้ที่ใช้อุปกรณ์ช่วยเดินหรือรถเข็นควรวางแผนเส้นทางอพยพที่รองรับอุปกรณ์เหล่านั้นไว้ล่วงหน้าด้วย

สำหรับผู้ที่ต้องพึ่งอุปกรณ์ไฟฟ้าทางการแพทย์: เช่น เครื่องช่วยหายใจ เครื่องผลิตออกซิเจน หรือเครื่องฟอกไต ต้องติดต่อโรงพยาบาลประจำล่วงหน้าและแจ้งให้ทราบว่าบ้านอยู่ในพื้นที่เสี่ยงภัยหรือไม่ บางโรงพยาบาลและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นมีรายชื่อผู้ที่ต้องการการอพยพก่อน — การลงทะเบียนล่วงหน้าช่วยได้มาก

อยู่ต่อหรืออพยพ: เกณฑ์ตัดสินใจสำหรับผู้ที่มียาประจำตัว

สำหรับคนทั่วไปการตัดสินใจอพยพอาจขึ้นอยู่กับระดับน้ำหรือความรุนแรงของพายุ แต่สำหรับผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือใช้ยาที่ขาดไม่ได้ มีเกณฑ์เพิ่มเติมที่ต้องพิจารณา:

• ถ้ายาสำรองในมือเหลือไม่ถึง 3 วัน และน้ำกำลังขึ้นหรือถนนเริ่มตัด ให้ถือเป็นสัญญาณอพยพทันที อย่ารอดูสถานการณ์
• ถ้าไฟดับและมีอินซูลินหรือยาที่ต้องแช่เย็น ให้ประเมินทันทีว่ายาจะอยู่ได้นานแค่ไหนในอุณหภูมิห้องของไทย ถ้าไม่มีอุปกรณ์เก็บความเย็นสำรอง ให้ติดต่อโรงพยาบาลหรือโทรสายด่วนของกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยก่อนที่ยาจะเสีย
• ถ้าสมาชิกในบ้านมีอาการที่อาจเป็นวิกฤตได้ เช่น น้ำตาลต่ำ ความดันสูงผิดปกติ หรือมีไข้สูงร่วมกับขาดยา การอยู่ในสถานที่ที่เข้าถึงบุคลากรทางการแพทย์ได้ย่อมดีกว่าการอยู่บ้านโดดเดี่ยว
• ถ้ายาและอุปกรณ์ครบ และอาคารบ้านเรือนแข็งแรงอยู่เหนือระดับน้ำท่วม การอยู่กับบ้านอาจเสี่ยงน้อยกว่าการเดินทางในสภาพถนนที่อันตราย

ติดตามประกาศจากกรมอุตุนิยมวิทยาอย่างสม่ำเสมอในช่วงฤดูฝน เพราะการแจ้งเตือนล่วงหน้าแม้แต่ไม่กี่ชั่วโมงก็เปิดโอกาสให้เตรียมยาและอุปกรณ์การแพทย์ได้ทัน