แผ่นดินไหวในประเทศไทย: วิธีเตรียมพร้อม รับมือ และฟื้นตัว อย่างปลอดภัย

แผ่นดินไหวในประเทศไทย: ความเสี่ยงที่ไม่ควรมองข้าม

เมื่อพูดถึงภัยพิบัติในประเทศไทย หลายคนนึกถึงน้ำท่วมหรือพายุก่อนเป็นอันดับแรก แต่ความจริงแล้ว แผ่นดินไหวเป็นภัยที่เกิดขึ้นได้จริงในหลายพื้นที่ของไทย โดยเฉพาะภาคเหนือและภาคตะวันตก ที่ตั้งอยู่ใกล้รอยเลื่อนมีพลัง

จังหวัดเชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน กาญจนบุรี และตาก เป็นพื้นที่ที่มีความเสี่ยงสูงกว่าค่าเฉลี่ยของประเทศ เนื่องจากอยู่ใกล้รอยเลื่อนสะแกง รอยเลื่อนแม่ทา และระบบรอยเลื่อนอื่น ๆ ที่ยังมีการเคลื่อนตัวอยู่ในปัจจุบัน

กรมทรัพยากรธรณี (DMR) บันทึกข้อมูลแผ่นดินไหวในประเทศไทยอย่างต่อเนื่อง และชี้ให้เห็นว่าแม้แผ่นดินไหวขนาดใหญ่จะเกิดขึ้นไม่บ่อย แต่ความพร้อมของประชาชนในการรับมือก็เป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยลดความสูญเสียได้อย่างมาก

ก่อนเกิดแผ่นดินไหว: การเตรียมความพร้อมที่บ้านและที่ทำงาน

การเตรียมพร้อมล่วงหน้าคือสิ่งที่มีคุณค่าที่สุด เพราะเมื่อแผ่นดินไหวเกิดขึ้นจริง เราจะไม่มีเวลาคิด ทุกอย่างต้องเป็นไปโดยสัญชาตญาณที่ฝึกมาแล้ว

ประเมินความปลอดภัยของที่อยู่อาศัย

• ตรวจสอบโครงสร้างอาคาร: อาคารเก่าที่สร้างก่อนปี พ.ศ. 2540 อาจยังไม่ได้มาตรฐานการก่อสร้างทนแผ่นดินไหว ควรปรึกษาวิศวกรเพื่อประเมินความแข็งแรง
• ยึดเฟอร์นิเจอร์หนัก: ตู้หนังสือ ตู้เย็น และเครื่องใช้ไฟฟ้าขนาดใหญ่ควรยึดติดกับผนังหรือพื้น เพื่อป้องกันการล้มทับในระหว่างเกิดแผ่นดินไหว
• จัดเก็บของหนักในตำแหน่งต่ำ: สิ่งของที่มีน้ำหนักมากควรวางไว้บนชั้นล่าง เพื่อลดความเสี่ยงจากการตกหล่น
• ตรวจสอบวาล์วก๊าซและไฟฟ้า: รู้วิธีปิดแก๊ส ไฟฟ้า และน้ำประปาฉุกเฉิน เพราะการรั่วของแก๊สหลังแผ่นดินไหวเป็นสาเหตุหลักของไฟไหม้

จัดเตรียมถุงฉุกเฉินและอุปกรณ์ยังชีพ

กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.) แนะนำให้ทุกครัวเรือนมีถุงฉุกเฉินพร้อมใช้งานตลอดเวลา โดยควรบรรจุสิ่งของสำคัญดังนี้:

• น้ำดื่มสะอาดอย่างน้อย 3 ลิตรต่อคนต่อวัน สำหรับ 72 ชั่วโมง
• อาหารแห้งหรืออาหารกระป๋องที่ไม่ต้องปรุงสุก
• ยาประจำตัวและชุดปฐมพยาบาลเบื้องต้น
• ไฟฉาย พร้อมถ่านไฟฉายสำรอง
• วิทยุแบตเตอรี่หรือวิทยุมือหมุน สำหรับรับฟังประกาศฉุกเฉิน
• เอกสารสำคัญ เช่น บัตรประชาชน สมุดบัญชีธนาคาร โฉนดที่ดิน (ควรมีสำเนาในซองกันน้ำ)
• เงินสดจำนวนหนึ่ง เพราะตู้ ATM อาจใช้ไม่ได้หลังภัยพิบัติ
• หน้ากากกรองฝุ่น เพื่อป้องกันฝุ่นจากซากอาคารถล่ม

วางแผนการสื่อสารและการอพยพกับครอบครัว

ก่อนเกิดเหตุ ควรพูดคุยกับสมาชิกในครอบครัวอย่างน้อยปีละหนึ่งครั้งเกี่ยวกับแผนฉุกเฉิน:

• กำหนดจุดนัดพบหลังเกิดเหตุ ทั้งจุดใกล้บ้านและจุดที่ห่างออกไป
• มีรายชื่อและเบอร์โทรศัพท์ฉุกเฉินติดไว้ที่ผนังบ้าน ไม่ใช่เฉพาะในโทรศัพท์
• กำหนดผู้ประสานงานนอกพื้นที่ที่สมาชิกทุกคนสามารถติดต่อได้
• สอนเด็กและผู้สูงอายุให้รู้จักวิธีขอความช่วยเหลือและเส้นทางหนีภัย

ขณะเกิดแผ่นดินไหว: ปฏิบัติอย่างไรให้ปลอดภัย

เมื่อรู้สึกถึงการสั่นสะเทือน สิ่งสำคัญที่สุดคือ ตั้งสติ และดำเนินการอย่างสงบ การตื่นตระหนกและวิ่งหนีออกจากอาคารในทันทีมักทำให้เกิดอันตรายมากกว่าการหยุดนิ่งอยู่กับที่

หลักการ “Drop, Cover, Hold On”

วิธีปฏิบัติที่องค์การป้องกันภัยพิบัติทั่วโลกแนะนำคือ:

• Drop (คว่ำตัวลง): นั่งลงหมอบกับพื้น เพื่อป้องกันการล้มจากการสั่นสะเทือน
• Cover (หาที่กำบัง): มุดใต้โต๊ะแข็งแรงหรือวางมือปิดท้ายทอย หมอบหน้าเข้าหาผนังโครงสร้างหรือมุมห้อง
• Hold On (ยึดไว้): ยึดขาโต๊ะไว้แน่น และรอจนกว่าการสั่นสะเทือนจะหยุด

สถานการณ์เฉพาะที่ต้องระวัง

หากอยู่ในอาคาร: อย่าวิ่งออกไปข้างนอกระหว่างที่ยังสั่น เพราะเศษอาคารมักร่วงหล่นในบริเวณประตูและทางออก ควรเคลื่อนตัวออกเมื่อการสั่นหยุดแล้วเท่านั้น และใช้บันไดแทนลิฟต์เสมอ

หากอยู่กลางแจ้ง: ย้ายออกจากอาคาร เสาไฟฟ้า ต้นไม้ และป้ายโฆษณา ไปยังพื้นที่โล่ง นั่งลงคุกเข่าปิดหัว และรอให้การสั่นหยุด

หากกำลังขับรถ: จอดรถในตำแหน่งที่ปลอดภัย ห่างจากสะพาน อุโมงค์ และสายไฟฟ้า เปิดไฟฉุกเฉินและรอในรถ

หากอยู่ริมทะเลหรือแหล่งน้ำ: ภาคใต้ของไทยมีความเสี่ยงจากคลื่นสึนามิหากเกิดแผ่นดินไหวใต้ทะเล ให้เคลื่อนตัวขึ้นที่สูงทันทีหลังการสั่นหยุด ไม่ต้องรอประกาศเตือน

หลังเกิดแผ่นดินไหว: การฟื้นตัวอย่างมีสติ

ช่วงเวลาหลังแผ่นดินไหวมักเป็นช่วงที่อันตรายไม่แพ้ขณะเกิดเหตุ เพราะอาจมีอาฟเตอร์ช็อค โครงสร้างอาคารที่เสียหายโดยไม่เห็นชัด และความสับสนของข้อมูลข่าวสาร

ตรวจสอบความปลอดภัยทันที

• ตรวจดูตัวเองและคนใกล้ชิดว่าได้รับบาดเจ็บหรือไม่ ปฐมพยาบาลเบื้องต้นก่อนออกจากพื้นที่
• ดมกลิ่นก๊าซ หากได้กลิ่น ให้ปิดวาล์วก๊าซ เปิดหน้าต่าง และออกจากอาคารทันที ห้ามใช้ไฟแช็กหรือสวิตช์ไฟ
• ตรวจดูรอยร้าวที่ผนัง เพดาน หรือพื้น หากพบรอยร้าวขนาดใหญ่ ให้ออกจากอาคารและไม่กลับเข้าไปจนกว่าวิศวกรจะตรวจสอบ
• อย่าจุดไม้ขีดไฟหรือเทียนหากยังไม่แน่ใจว่าไม่มีแก๊สรั่ว

ระวังอาฟเตอร์ช็อค

อาฟเตอร์ช็อคหรือแผ่นดินไหวตาม อาจเกิดขึ้นในชั่วโมง วัน หรือแม้แต่สัปดาห์หลังจากแผ่นดินไหวหลัก แม้จะมีขนาดเล็กกว่า แต่ก็สามารถทำให้โครงสร้างที่เสียหายอยู่แล้วพังทลายลงได้

ควรรับฟังข่าวสารจากวิทยุหรือสื่อทางการของกรมอุตุนิยมวิทยาและกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย และหลีกเลี่ยงการเข้าไปในอาคารที่อาจได้รับความเสียหายโดยไม่จำเป็น

การช่วยเหลือผู้ติดอยู่ในซากอาคาร

หากพบผู้ที่ติดอยู่ในซากอาคาร ควรปฏิบัติดังนี้:

• โทรแจ้งเหตุฉุกเฉินที่เบอร์ 1784 (กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย) หรือ 191 (ตำรวจ) ทันที
• บอกตำแหน่งที่ชัดเจนและจำนวนผู้ประสบภัยโดยประมาณ
• ไม่ควรเคลื่อนย้ายผู้บาดเจ็บที่สงสัยว่ามีการบาดเจ็บที่กระดูกสันหลังหรือคอ ยกเว้นมีความเสี่ยงชีวิตเร่งด่วน
• รอให้ทีมกู้ภัยมืออาชีพดำเนินการ การเคลื่อนย้ายโดยไม่ถูกวิธีอาจทำให้อาการรุนแรงขึ้น

ดูแลสุขภาพจิตหลังภัยพิบัติ

ความเครียดและความวิตกกังวลหลังแผ่นดินไหวเป็นเรื่องปกติที่เกิดขึ้นกับทุกคน ไม่ว่าจะเป็นผู้ใหญ่หรือเด็ก การพูดคุยแลกเปลี่ยนประสบการณ์กับคนใกล้ชิด และการกลับสู่กิจวัตรประจำวันอย่างค่อยเป็นค่อยไปจะช่วยให้ฟื้นตัวได้เร็วขึ้น

หากพบว่าตนเองหรือผู้ใกล้ชิดมีอาการรุนแรง เช่น นอนไม่หลับเป็นเวลานาน หวาดผวาอย่างต่อเนื่อง หรือมีความคิดทำร้ายตัวเอง ควรติดต่อนักจิตวิทยาหรือสายด่วนสุขภาพจิต 1323

ความรู้จากประสบการณ์ภาคสนาม

จากประสบการณ์ในการเผชิญกับสถานการณ์ภัยพิบัติ พบว่าสิ่งที่ช่วยให้ผู้รอดชีวิตสามารถผ่านพ้นวิกฤตได้ไม่ใช่ความกล้าหาญเพียงอย่างเดียว แต่คือ ความเคยชินกับขั้นตอน ที่ได้ซักซ้อมมาล่วงหน้า

บ่อยครั้งที่เห็นว่าความสูญเสียเกิดขึ้นไม่ใช่เพราะผู้คนไม่รู้ข้อมูล แต่เพราะในยามวิกฤตสมองไม่สามารถดึงข้อมูลที่ไม่เคยฝึกปฏิบัติมาใช้งานได้ ดังนั้น การฝึกซ้อมแผนฉุกเฉินกับครอบครัวอย่างน้อยปีละหนึ่งครั้ง จึงมีคุณค่ามากกว่าการอ่านคู่มือสิบเล่ม

อีกประเด็นสำคัญที่พบในพื้นที่ประสบภัยคือ เครือข่ายชุมชน ช่วยชีวิตได้มากกว่าอุปกรณ์ราคาแพง เพื่อนบ้านที่รู้จักกันดี ชุมชนที่มีการสื่อสารกัน และองค์กรท้องถิ่นที่เข้มแข็ง ล้วนเป็นปัจจัยที่ทำให้การฟื้นตัวหลังภัยพิบัติรวดเร็วกว่าอย่างเห็นได้ชัด

ทรัพยากรและการติดต่อหน่วยงานในประเทศไทย

เมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน สามารถติดต่อหน่วยงานดังต่อไปนี้:

• กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.): โทร. 1784 ตลอด 24 ชั่วโมง
• สายด่วนฉุกเฉิน: 191 (ตำรวจ), 199 (ดับเพลิง), 1669 (EMS)
• กรมอุตุนิยมวิทยา: ติดตามข้อมูลแผ่นดินไหวได้ที่ tmd.go.th
• กรมทรัพยากรธรณี: ข้อมูลรอยเลื่อนและการเฝ้าระวังแผ่นดินไหวที่ dmr.go.th

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• กรมทรัพยากรธรณี (DMR). “ข้อมูลรอยเลื่อนมีพลังในประเทศไทย.” www.dmr.go.th
• กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (DDPM). “คู่มือการป้องกันและบรรเทาภัยจากแผ่นดินไหว.” www.disaster.go.th
• กรมอุตุนิยมวิทยา. “ระบบเฝ้าระวังแผ่นดินไหว.” www.tmd.go.th
• องค์การบริหารจัดการภัยพิบัติแห่งสหประชาชาติ (UNDRR). “Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015–2030.”